ILO ÜNİTE 6BİRLEŞMİŞ MİLLETLERİN GELİŞİMİ VE KURUMSAL YAPISI
BİRLEŞMİŞ MİLLETLERİN TARİHSEL GELİŞİMİ
20. yy ın başlarında yaşanılan 1. dünya savaşının (1914-1918) insanlık üzerinde yol açtığı derin acılar, devletleri savaşa karşı önlem almaya yöneltmiş uluslar arası güvenliği sağlamak, evrensel ve kalıcı bir barışı egemen kılmak amacıyla 1920 yılında “milletler cemiyeti” kurulmuştur. Savaşın hemen ardından yapılan Cenevre konferansı ile feshedilmiştir.
Birleşmiş milletlerin ilk genel kurul toplantısı 1946 da Londra da yapılmıştır. 1941 yılında Roosevelt ve Churchill tarafından imzalanan Atlantik Bildirisi; 1942 de İngiliz, Amerikan ve Sovyet temsilcilerinin imzaladıkları Birleşmiş Milletler Bildirisi, 1943 de yapılan Moskova ve Tahran Konferansları böyle bir örgüt için gerekli alt yapıyı oluşturmuş, 1944 yılında Amerika Birleşik Devletlerinde toplanan İngiliz, Amerikan, Sovyet ve Çin temsilcilerinin katılımıyla gerçekleşen “Dumbarton Oaks Konferansı” esnasında yeni örgütün hedefleri, yapısı ve işleyişi üzerinde görüş birliğine varılarak örgütün planı hazırlanmıştır.
Birleşmiş millet örgütünün alt yapısını oluşturan belgeler:
Atlantik bildirisi
BM bildirisi
Moskova konferansı
Tahran konferansı
İlk genel kurul toplantısı 1946 yılında Londra da yapılmıştır. Güvenlik konseyi 12 ocak ta, ekonomik ve sosyal konsey 13 ocakta uluslar arası adalet divanı 6 şubatta oluşturulmuş, genel sekreter 1 şubatta atanmıştır.
Ticari ilişkileri düzenlemek ve serbestleştirmekle görevli gümrük tarifeleri ve ticaret antlaşması örgütünün (GATT), parasal ve mali ilişkileri düzenlemekle görevli uluslar arası para fonunun (İMF), kalkınma ve yatırım konusunda devletlere yardımcı olacak kısaca Dünya Bankası diye anılan uluslar arası Bayındırlık ve Kalkınma Bankasının (İBRD) kurulduğu görülmektedir.
Birleşmiş milletler uzman kuruluşları:
1) UNESCO
2) ILO
3) WHO
4) FAO
5) IBRD
6) İMF
7) IMCO
DTÖ
BM, Karadağ’ın da katılımı ile 192 üyeye ulaşmış evrensel bir örgüt durumundadır.
BİRLEŞMİŞ MİLLETLERİN KURULUŞ AMAÇLARI VE İLKELERİ
BM nin kuruluş amaçları;
1) uluslar arası barış ve güvenliği korumak ve bu amaçla, barışa karşı yapılacak tehditleri önlemek ve kaldırmak, saldırganlık ve öteki barış bozucu eylemleri bastırmak üzere etkin toplu önlemler almak ve barışçı yollarla, adalet ve uluslar arası hukuk ilkelerine uygun olarak barışın bozulmasına verilebilecek uluslar arası anlaşmazlık veya durumların düzeltilmesi ve çözümünü sağlamak
2) halkların hak eşitliği ve kendi yazgılarını belirlemeleri ilkesine saygı temeli üzerinde uluslararasında dostça ilişkiler geliştirmek ve evrensel barışçı güçlendirecek öteki uygun önlemleri almak
3) ekonomik, sosyal, kültürel ve insancıl nitelikteki uluslar arası sorunların çözümünde ve ırk, cinsiyet, dil ve din ayrımı gözetmeksizin herkes için insan haklarına ve temel özgürlüklere saygıyı geliştirip özendirmede uluslar arası iş birliğini gerçekleştirmek
4) bu ortak amaçlara ulaşmada ulusların eylemlerine uyum kazandıracak bir merkez olmak
BM nin ilkeleri şunlardır:
1) Örgüt, tüm üyelerinin egemen eşitliği ilkesine dayanır
2) Tüm üyeler, üyelikten doğan hak ve yararların yine tüm üyelere uygulanabilmesi için, antlaşma uyarınca üstlendikleri yükümlülükleri iyi niyetle yerine getirir.
3) Tüm üyeler uluslar arası anlaşmazlıkları barışçı yollarla çözer.
4) Tüm üyeler, uluslar arası ilişkilerde bir devletin toprak bütünlüğüne veya siyasal bağımsızlığına karşı ya da BM nin amaçlarıyla bağdaşmayacak biçimde güç tehdidinde bulunmaktan ya da güç kullanmaktan kaçınır.
5) Tüm üyeler, herhangi bir eylemde BM ye her türlü yardımda bulunur ve BM nin önleyici ya da zorlayıcı eylemde bulunduğu bir devlete yardımdan kaçınır.
6) Örgüt, uluslar arası barış ve güvenliği korunması için gerektiği ölçüde BM üyesi olmayan devletlerinde bu ilkeler uyarınca davranmasını sağlar.
7) Antlaşmanın hiçbir hükmü, BM ye ilkece bir devletin iç yargı yetkisi içinde bulunan konulara karışma yetkisi vermediği gibi, üyelerin bu gibi konuları bu antlaşmaya göre çözüme bağlanmasını gerektirmez.
BİRLEŞMİŞ MİLLETLERİN ORGANLARI
1) Genel Kurul
BM tüm üye ülkelerinin temsilcilerinden oluşur. Her üye ülke bu kuralda en çok beş temsilci bulundurabilir. Her ülkenin bir oy hakkı vardır. Olağan toplantılarını eylül-aralık aylarında yapar.
Genel kurul gündeminde bulunan konuların büyük bölümü 6 ana komitesinde ele alınır:
- Birinci Komite ( silahsızlanma ve uluslar arası güvenlik)
- İkinci komite ( ekonomik ve mali)
- Üçüncü komite ( sosyal, insani ve kültürel)
- Dördüncü komite ( siyasi sorunlar ve sömürgecilik)
- Beşinci komite (idari ve bütçe)
- Altıncı komite (yasal sorunlar)
Genel kurul, barış ve güvenlik, bütçe ya da yeni üye kabulü gibi önemli konularda kararlarını üçte iki çoğunlukta alır. Öteki konularda ise salt çoğunluk yeterlidir.
2) Güvenlik Konseyi
Birleşmiş milletler anlaşması gereğince, barış ve güvenliği korumak esas olarak bu organın görevidir. 15 üyeden oluşur. Bunlardan beşi : ABD, Çin, Fransa, İngiltere, Rusya federasyonu daimi üyeleridir. Arjantin, Danimarka, Yunanistan, Japonya, Tanzanya, Kongo, gana, peru, katar, Slovakya güvenlik konseyinin 2006 yılı itibariyle diğer üyeleridir.
Karar alınması için 9 oy gereklidir. Bununla birlikte, daimi üyelerden biri hayır oyu kullanarak (buna veto denilmektedir) konseyde karar alınmasını engelleyebilir.
3) Ekonomik ve sosyal konsey
BM in ekonomik ve sosyal alanlardaki önceliklerini belirleyen ve çalışmalarını planlayan ana organdır. Konsey, kalkınma, çevre, insan hakları, nüfus, aile planlaması, ırk ayrımı gibi çok çeşitli alanlarda faaliyet gösterir, bilim ve teknoloji olanaklarının yaygınlaştırılması için çalışılır. BM sistemine bağlı çok sayıda kuruluşun etkinlikleri de genel kurulca 3 aylık bir süre için seçilen ve 54 üyeden oluşan bu konsey tarafından koordine edilir.
Konsey çalışmalarını komisyonlar aracılığıyla yürütülür.
Konseye danışmanlık yapan işlevsel komisyonlar:
- insan hakları komisyonu
- uyuşturucu maddeler komisyonu
- soysal kalkınma komisyonu
- nüfus ve kalkınma komisyonu
- kadının statüsü komisyonu
- istatistik komisyonu
- bilim ve teknoloji komisyonu
- süründürülebilir kalkınma komisyonu
- suç önleme ve adli yargı komisyonu
bölgesel komisyonlar:
- Afrika ekonomik komisyonu (ECA)
- Avrupa ekonomik komisyonu (ECE)
- Latina Amerika ve Karayipler ekonomik komisyonu (ECLAC)
- Asya ve Pasifik Ekonomik ve Sosyal Komisyonu ( ESCAP)
- Batı Asya Ekonomik ve Sosyal Komisyonu (ESCWA)
4) Vesayet Konseyi
Görevi: BM vesayeti altına alınmış olan 11 bölgenin kendi yönetimlerini oluşturmaları ya da bağımsızlıklarını ilan etmelerine yardımcı olur.
Bölgenin tamamı kendi başlarına ya da komşu ülkelerle birleşerek kendi yönetimlerini kurdukları için 1994 yılında tatil edilmiştir.
5) Uluslar arası adalet divanı
BM nin ana yargı organıdır. 15 yargıçtan oluşur. Görevi: devletlerce sunulan hukuksal nitelikli uyuşmazlıkları çözmektir. Türkiye divanı statüsünü kabul etmiş ancak zorunlu yargı etkisini tanımamıştır. Divan Hollanda nın Lahey kentinde faaliyet göstermektedir.
6) Sekretarya
BM çalışmalarını yürüten Sekretarya 4700 ü genel merkezde olmak üzere yaklaşık 170 ülkeden gelen 9000 dolayında görevliden oluşur. En üst görevlisi: genel sekreter. BM nin genel sekreteri Norveçli TRYGUE Lie dir. Günümüzde bu göreve Ban ki-moon yürütmektedir. BM genel sekreteri bu göreve güvenlik konsiyenin tavsiyesi ve genel kurulun onayıyla 5 yıllık seçilir. BM nin genel merkezi New York da bulunmakla birlikte başka kentlerde de büyük ölçekli ofisleri vardır.
- örgütün organları kimi durumlarda bağlayıcı kararlar alırken bazı durumlarda yalnızca tavsiye kararları alır. Birleşmiş milletlerin değişik organların bağlayıcı kararları 3 gruptur.
1) BM antlaşmasının açıkça bağlayıcılığını ön gördüğü ve hem devletlere ve hem de örgüt organlarına yönelik genel nitelikli kararlar
2) Amaçlarını gerçekleştirmek için üstü kapalı yetkilere dayalı kararlar
3) BM örgütünün iş düzeni ve iç işleyişine ilişkin bağlayıcı kararlar
